Fukuoka (Fukuoka) nằm ở cực bắc Kyūshū (Kyūshū), nhìn thẳng sang Busan (Busan) và Thượng Hải (Shanghai), gần lục địa châu Á hơn là Tokyo. Từ thời Hakata (Hakata) là cửa ngõ giao thương với nhà Tống, nhà Minh, rồi bán đảo Triều Tiên, vùng này đã hình thành bản sắc “tiền trạm của Nhật Bản ở châu Á”. Địa hình vịnh nông, cảng tự nhiên, đồng bằng hẹp kẹp giữa núi và biển khiến Fukuoka không thể phát triển như một trung tâm công nghiệp nặng khổng lồ kiểu Kanto, mà thiên về thương mại, hậu cần, chế biến nhẹ và dịch vụ.
Trong thế kỷ XX, khi Kyūshū trở thành nền tảng than – thép của Nhật, Fukuoka tận dụng vị trí đầu mối đường sắt, cảng biển và sau này là sân bay quốc tế gần trung tâm thành phố hiếm có trên thế giới. Điều này tạo nên “DNA giao thông – giao thương”: mật độ tiếp xúc cao, khoảng cách không gian – thời gian ngắn, thuận lợi cho luồng người, luồng vốn và luồng ý tưởng. Đến thập niên 2010, thành phố được Chính phủ Nhật chỉ định là “Đặc khu chiến lược quốc gia cho khởi nghiệp”, củng cố vai trò “Asia gateway” trong cấu trúc kinh tế quốc gia: một điểm vào – ra linh hoạt, quy mô vừa, nhưng có độ mở quốc tế vượt xa kích thước địa lý.
Cấu trúc kinh tế Fukuoka không bị chi phối bởi một “ông lớn” duy nhất mà là sự đan xen của các tập đoàn khu vực, doanh nghiệp vừa và nhỏ, cùng các cụm nghiên cứu gắn với Đại học Kyūshū (Kyūshū Daigaku). Từ nền tảng công nghiệp chế tạo, cơ khí chính xác, linh kiện ô tô và điện tử phục vụ toàn Kyūshū, thành phố dần dịch chuyển sang dịch vụ số, thương mại điện tử, game, fintech và công nghệ đô thị.
Mật độ doanh nghiệp khởi nghiệp trong giai đoạn sau 2012 tăng đáng kể; Fukuoka được xếp vào nhóm địa phương có tỷ lệ thành lập doanh nghiệp mới cao nhất Nhật Bản. Các không gian làm việc chung, vườn ươm và quỹ đầu tư giai đoạn sớm gắn với chính quyền thành phố tạo nên “hạ tầng mềm” cho hệ sinh thái. Sự hiện diện của các hãng công nghệ trong và ngoài nước, cùng ngành game – nội dung số vốn mạnh ở Fukuoka, tạo nên một chuỗi giá trị nơi kỹ năng thiết kế, phát triển phần mềm, vận hành dịch vụ trực tuyến và marketing khu vực châu Á có thể kết nối tự nhiên. Hệ sinh thái vì thế không quá tập trung, nhưng có độ linh hoạt cao, phù hợp cho tích hợp công nghệ mới và thử nghiệm mô hình kinh doanh xuyên biên giới.
Fukuoka mang tâm thế “biên giới mềm”: vừa là vùng ngoại vi so với Tokyo, vừa là tiền tuyến đối với châu Á lục địa. Truyền thống thương nhân Hakata với tinh thần thực dụng, linh hoạt, chấp nhận rủi ro vừa phải nhưng kiên trì dài hạn, tạo nên một văn hóa kinh doanh ít phô trương, chú trọng quan hệ và nhịp độ ổn định hơn là bùng nổ.
Điều thú vị là sự giao thoa giữa “tâm thế tỉnh lẻ” và “khát vọng cửa ngõ châu Á”. Điều này làm cho chiến lược “Asia gateway” và “Startup Hub” ở Fukuoka không mang tính khẩu hiệu mà là phần kéo dài tự nhiên của lịch sử giao thương. Các doanh nghiệp địa phương hiểu rằng họ khó cạnh tranh về quy mô với Tokyo hay Osaka, nên bù lại bằng tính gần gũi với thị trường Hàn Quốc, Đài Loan, Đông Nam Á, cùng chi phí sinh hoạt – vận hành thấp hơn, môi trường sống hấp dẫn với nhân lực trẻ. Văn hóa bản địa đề cao sự cộng tác, tính cộng đồng và độ tin cậy, khiến các sáng kiến hệ sinh thái thường mang tính “đồng kiến tạo” giữa chính quyền – trường đại học – doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Bước ngoặt quan trọng là giai đoạn hậu bong bóng kinh tế Nhật và suy thoái dân số, khi mô hình công nghiệp truyền thống của Kyūshū mất dần động lực. Fukuoka chọn không chạy đua trực tiếp với các đô thị siêu lớn, mà tái định vị thành “thành phố cỡ trung, kết nối cao, sống tốt” – nơi thử nghiệm chính sách khởi nghiệp, cải cách quy định lao động cho nhân lực sáng tạo, và thu hút người trẻ từ các vùng lân cận.
Việc được công nhận là “Startup National Strategic Special Zone” vào giữa thập niên 2010 là điểm xoay chính sách: thủ tục thị thực cho nhân lực nước ngoài, hỗ trợ thành lập doanh nghiệp, và một số linh hoạt về quy định được thử nghiệm tại đây trước khi nhân rộng. Bản sắc “cảng thị cổ Hakata” được tái diễn giải thành “cảng ý tưởng” cho châu Á, trong đó các công ty công nghệ, nội dung số và dịch vụ xuyên biên giới đóng vai trò chủ đạo, thay thế dần hình ảnh một đô thị công nghiệp truyền thống.
Fukuoka vẫn nằm trong quỹ đạo các vấn đề cơ cấu của Nhật: già hóa dân số, quy mô thị trường nội địa hạn chế, và sự hút nhân lực tri thức về Tokyo. Dù đã cải thiện, nguồn vốn mạo hiểm và mạng lưới nhà đầu tư chiến lược vẫn mỏng hơn đáng kể so với các siêu đô thị khu vực như Tokyo, Seoul hay Singapore. Điều này buộc các doanh nghiệp tăng trưởng nhanh phải sớm nhìn ra ngoài địa phương để huy động vốn và mở thị trường, tạo một dạng “chảy máu quy mô” tiềm tàng.
Cạnh tranh với các “cổng châu Á” khác của Nhật như Osaka, Nagoya, và đặc biệt là Tokyo, khiến Fukuoka phải chấp nhận chiến lược ngách: tập trung vào chất lượng sống, chi phí hợp lý, và vai trò bệ phóng khu vực Kyūshū – Đông Bắc Á, thay vì cố trở thành trung tâm tài chính – công nghệ toàn cầu. Đánh đổi ở đây là tốc độ tích lũy vốn và mật độ doanh nghiệp đầu tàu sẽ chậm hơn, nhưng đổi lại là khả năng duy trì tính bền vững xã hội và cân bằng đô thị.
Fukuoka gợi ý một mô hình phát triển không dựa trên “sức nặng tuyệt đối” mà dựa trên “độ mở và tính linh hoạt cấu trúc”. Vùng đất này cho thấy một địa phương quy mô trung bình vẫn có thể trở thành nút chiến lược nếu biết tận dụng vị trí giao thoa, xây dựng hệ sinh thái đủ dày để thử nghiệm, nhưng đủ nhỏ để điều chỉnh nhanh.
Đối với nhà quản trị, cấu trúc “Asia gateway” và “Startup Hub” của Fukuoka là ẩn dụ cho kiến trúc tổ chức: không nhất thiết phải là tập đoàn khổng lồ, nhưng cần những “cảng kết nối” rõ ràng giữa các bộ phận, giữa công ty và đối tác, giữa tổ chức và thị trường khu vực. Việc Fukuoka kiên trì với lợi thế tương đối – vị trí, chi phí, chất lượng sống, văn hóa hợp tác – thay vì chạy theo mọi xu hướng, cũng nhắc rằng chiến lược dài hạn là nghệ thuật lựa chọn biên giới: biết mình sẽ không là trung tâm của mọi thứ, nhưng có thể trở thành điểm không thể bỏ qua trong một số dòng chảy then chốt.