Okinawa (Okinawa) nằm ở rìa phía nam quần đảo Nhật Bản, trên trục hàng hải nối Đông Á với Đông Nam Á. Vị trí này từng là nền tảng cho Vương quốc Ryukyu (Ryūkyū) thế kỷ XV–XIX, một “trung gian thương mại” giữa Trung Hoa, Nhật Bản, Xiêm, Luzon và các cảng Đông Nam Á. Bản sắc kinh tế hình thành không phải từ sức mạnh quân sự hay quy mô thị trường nội địa, mà từ khả năng “sống sót giữa các cực quyền lực” bằng trung gian, dịch vụ, và linh hoạt thể chế.
Sau Thế chiến II, Okinawa trở thành căn cứ quân sự chủ lực của Hoa Kỳ tại Tây Thái Bình Dương. Đến nay, khoảng 70% diện tích căn cứ Mỹ tại Nhật tập trung ở tỉnh này, chiếm hơn 10% diện tích đảo chính. Điều này tạo nên một cấu trúc kinh tế lưỡng diện: phụ thuộc tương đối vào chi tiêu quân sự và công chức trung ương, song đồng thời bị giới hạn đất đai cho công nghiệp quy mô lớn. Chính sự thiếu đất sản xuất và thị trường nhỏ (dân số khoảng 1,4 triệu năm 2023) buộc Okinawa nghiêng về dịch vụ, du lịch, kinh tế biển, và các mô hình giá trị gia tăng dựa trên tài nguyên vô hình: vị trí, văn hóa, và cảnh quan.
Cấu trúc công nghiệp của Okinawa phân tán nhưng có những “dải DNA” khá rõ: du lịch – dịch vụ, nông nghiệp – thực phẩm chức năng, kinh tế biển, và công nghệ thông tin quy mô vừa. Trước COVID-19, Okinawa đón trên 10 triệu lượt khách/năm, trong đó khách nội địa chiếm đa số, khách quốc tế tăng nhanh từ Đài Loan, Hàn Quốc, Trung Quốc. Đây là một “cụm ngành mềm”, nơi khách sạn, hãng lữ hành, nhà hàng, bán lẻ miễn thuế, vận tải, và giải trí vận hành như một hệ thống liên kết lỏng, phụ thuộc mạnh vào hạ tầng sân bay Naha (Naha) và cảng biển.
Ở tầng nông nghiệp và thực phẩm, các sản phẩm như mía đường, awamori (awamori – rượu gạo địa phương), goya (mướp đắng), và các dòng thực phẩm “trường thọ” dựa trên hình ảnh “vùng đất sống thọ” tạo nên một nền tảng cho thực phẩm chức năng và dược liệu nhẹ. Mật độ doanh nghiệp vừa và nhỏ trong các lĩnh vực này khá dày, nhưng phần lớn còn manh mún, thiếu các “doanh nghiệp mỏ neo” có sức kéo toàn chuỗi giá trị.
Trong hai thập niên gần đây, tỉnh và chính quyền trung ương thúc đẩy cụm CNTT – BPO, đặt trung tâm dữ liệu và call center tại Okinawa nhờ chi phí nhân công thấp hơn Tokyo và múi giờ thuận lợi cho dịch vụ xuyên biên giới châu Á. Các viện nghiên cứu như OIST (Okinawa Institute of Science and Technology) đóng vai trò hạt nhân R&D, đặc biệt trong khoa học biển, sinh học, và vật liệu. Tuy quy mô chưa lớn, nhưng sự hiện diện của OIST tạo một “nền hạ tầng tri thức” có thể kết nối với doanh nghiệp địa phương nếu có trung gian phù hợp.
Lịch sử Ryukyu hình thành một tâm thế “sinh tồn giữa các triều cường”: triều cống với Trung Hoa, chịu kiểm soát của Satsuma (Satsuma) và sau đó là nhà nước Nhật hiện đại, rồi trở thành tiền đồn quân sự Hoa Kỳ. Điều này nuôi dưỡng một văn hóa thương lượng, né va chạm trực diện, và tìm kiếm lợi ích trong khoảng trống giữa các quyền lực. Trong kinh doanh, nó thể hiện qua xu hướng ưu tiên ổn định, quan hệ dài hạn, và sự coi trọng hòa khí hơn là tăng trưởng bùng nổ.
Tính cộng đồng cao, cùng nhịp sống chậm hơn đại đô thị Nhật, tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp gia đình, chuỗi nhỏ, và mô hình “sống được lâu” hơn là “mở rộng bằng mọi giá”. Đồng thời, ký ức chiến tranh và sự hiện diện quân sự dày đặc khiến người Okinawa nhạy cảm với rủi ro chính trị, nhưng cũng quen với việc điều chỉnh chiến lược trong biên độ ràng buộc cứng.
Năm 1972, Okinawa được trao trả từ Hoa Kỳ về Nhật Bản, đánh dấu bước ngoặt thể chế. Từ một nền kinh tế dựa gần như hoàn toàn vào chi tiêu quân sự và đồng USD, Okinawa dần hội nhập vào hệ thống kinh tế – pháp lý Nhật, nhận dòng trợ cấp phát triển vùng biên liên tục từ thập niên 1970. Chiến lược “nâng cấp giá trị” diễn ra trên hai trục: xây dựng hình ảnh “resort nhiệt đới của Nhật” và từng bước giảm tỷ trọng căn cứ quân sự trong cơ cấu kinh tế.
Từ đầu những năm 2000, sự nổi lên của Trung Quốc và ASEAN như các cực tăng trưởng mới khiến Okinawa tái định vị mình như “cửa ngõ phía nam” của Nhật Bản ra châu Á. Mở rộng đường bay quốc tế, phát triển cảng trung chuyển, và khuyến khích logistics lạnh cho nông – thủy sản là các bước đi nhằm khôi phục phần nào vai trò “trung gian thương mại” thời Ryukyu, nhưng trong bối cảnh cạnh tranh với các trung tâm như Fukuoka hay Busan.
Okinawa là một trong những tỉnh nghèo nhất Nhật theo GDP bình quân đầu người, thường xếp cuối bảng. Tỷ lệ thất nghiệp cao hơn mức trung bình quốc gia, đặc biệt trong nhóm trẻ. Cấu trúc dân số già hóa, song tốc độ già hóa chậm hơn một số vùng nông thôn Honshu do tỷ lệ sinh còn tương đối cao; điều này tạo áp lực kép: nhu cầu phúc lợi lớn, trong khi năng suất lao động trung bình thấp.
Hạn chế đất đai do căn cứ quân sự, cộng với địa hình hẹp dài, khiến chi phí hạ tầng và logistics nội địa cao. Doanh nghiệp phải chấp nhận chi phí vận chuyển và lưu kho lớn hơn so với vùng Kanto hay Kansai, đồng thời quy mô thị trường địa phương nhỏ, khó đạt hiệu ứng kinh tế theo quy mô nếu chỉ dựa vào cầu nội địa. Tâm lý phụ thuộc vào trợ cấp trung ương và chi tiêu liên quan đến căn cứ cũng tạo một “vùng thoải mái thể chế”, nơi động lực tự thân để tái cấu trúc công nghiệp không phải lúc nào cũng đủ mạnh.
Okinawa cho thấy một mô hình “sống sót và tăng trưởng trong khe hở giữa các cực quyền lực” hơn là cạnh tranh trực diện. Thay vì hỏi “làm sao trở thành trung tâm lớn nhất”, câu hỏi phù hợp hơn là “làm sao thiết kế một vị thế trung gian không thể thay thế trong mạng lưới rộng hơn”. Với Product Owner, đây là gợi ý cho chiến lược sản phẩm: không nhất thiết chiếm lĩnh toàn bộ hệ sinh thái, mà xây một “nút” then chốt, nơi nhiều dòng giá trị buộc phải đi qua.
Câu chuyện Okinawa cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thiết kế tổ chức và hệ sinh thái cho khả năng thích nghi dài hạn hơn là tối ưu ngắn hạn. Một nền kinh tế bị giới hạn đất đai, phụ thuộc vào căn cứ quân sự và trợ cấp, vẫn có thể xây dựng không gian mới quanh tri thức, văn hóa và dịch vụ, nếu biết chuyển trọng tâm từ tài sản hữu hình sang tài sản vô hình. Đối với nhà quản trị, đó là lời nhắc rằng trong bối cảnh địa chính trị và thị trường luôn dịch chuyển, năng lực kết nối, trung gian và tái định nghĩa vai trò trong chuỗi giá trị toàn cầu có thể quan trọng không kém – thậm chí quan trọng hơn – quy mô tuyệt đối hay quyền lực sở hữu tài nguyên.