Một vùng lãnh thổ có khoảng 70% diện tích là đồi núi thường hình thành bản sắc kinh tế quanh hai trục: bị giới hạn khắc nghiệt về không gian sử dụng và bị tách rời tương đối khỏi các đồng bằng – nơi tập trung hạ tầng, vốn và quyền lực hành chính. Từ thế kỷ XX, khi công nghiệp hóa dựa vào giao thông đường sắt và đường bộ nặng, các vùng như vậy thường bị “lệch pha” phát triển: hạ tầng đến chậm, chi phí vận chuyển cao hơn 20–40% so với đồng bằng, mật độ dân cư phân tán, dẫn tới mô hình kinh tế phòng thủ, thiên về tự cung tự cấp và khai thác tài nguyên thô (lâm nghiệp, khoáng sản, thủy điện quy mô vừa).
Tuy nhiên, chính cấu trúc đồi núi đã buộc cư dân và doanh nghiệp tại đây phải tối ưu hóa từng dải đất hẹp và từng nguồn lực phân tán. Thay vì mở rộng bề ngang, kinh tế có xu hướng “đi sâu theo trục dọc”: nâng giá trị trên mỗi đơn vị diện tích đất nông nghiệp, mỗi mét vuông nhà xưởng, mỗi kilowatt thủy điện. Điều này tạo nên một “DNA kinh tế” thiên về tối ưu hóa dưới ràng buộc cực đoan, hơn là mở rộng quy mô thuần túy.
Trong một không gian 70% đồi núi, mạng lưới doanh nghiệp hiếm khi hình thành các cụm siêu tập trung như ở đồng bằng, mà đan xen thành các “hành lang chức năng”: dọc các thung lũng, tuyến quốc lộ, hoặc cụm đô thị vệ tinh nhỏ. Ở đây thường nổi lên ba trục ngành: nông nghiệp đặc sản độ cao (trà, cà phê, cây dược liệu), năng lượng phân tán (thủy điện nhỏ, điện gió trên sườn núi) và chế biến – lâm nghiệp. Các doanh nghiệp lớn đóng vai trò “neo” về hạ tầng và thị trường; xung quanh là mật độ dày đặc doanh nghiệp vừa và nhỏ cung ứng nguyên liệu, dịch vụ kỹ thuật, vận tải địa phương.
Nhiều vùng đồi núi từ sau năm 2010 bắt đầu xuất hiện các “túi R&D” nhỏ liên quan đến nông nghiệp chính xác, cảm biến môi trường, logistics địa hình phức tạp. Dù quy mô còn hạn chế, chúng tạo nền cho sự tích hợp công nghệ cao vào những chuỗi giá trị tưởng như rất “cổ điển”. Về mặt cấu trúc, hệ sinh thái này giống một mạng lưới phân tán, nơi đổi mới thường diễn ra ở các điểm giao thoa: trạm thu mua, trung tâm giống cây trồng, xưởng chế biến thử nghiệm. Dư địa liên kết nằm ở khả năng “khâu nối” các điểm rời rạc đó thành trải nghiệm liền mạch cho cả nhà sản xuất lẫn người dùng cuối.
Văn hóa kinh doanh ở vùng 70% đồi núi thường chịu ảnh hưởng mạnh của hai yếu tố: truyền thống cộng đồng làng bản và lịch sử sống chung với rủi ro tự nhiên (sạt lở, lũ quét, mùa vụ thất thường). Điều này tạo ra một tư duy quản trị thiên về phòng ngừa, chấp nhận biên độ an toàn lớn, ưu tiên tính bền vững của tài nguyên hơn là lợi nhuận ngắn hạn. Tối ưu hóa ở đây không phải là “vắt kiệt” mà là “kéo dài”: kéo dài tuổi thọ đất, rừng, công trình, và cả mối quan hệ làm ăn.
Việc phải thiết kế ruộng bậc thang trên sườn dốc, canh tác trên diện tích cực nhỏ, hay xây nhà xưởng bám theo địa hình khiến tư duy “tối ưu không gian dưới ràng buộc cực đoan” trở thành thói quen vô thức. Với doanh nhân bản địa, mỗi mét vuông đều có chức năng kép: vừa sản xuất, vừa lưu trữ, vừa sinh hoạt. Từ đó hình thành một thẩm mỹ quản trị: ưa cấu trúc tinh gọn, đa chức năng, chịu được gián đoạn.
Bước ngoặt thường đến khi hạ tầng kết nối được nâng cấp: một tuyến cao tốc hoàn thành, một sân bay nhỏ mở cửa, hay mạng viễn thông băng rộng đạt độ phủ trên 80% hộ gia đình. Giai đoạn 2005–2020 ở nhiều vùng đồi núi cho thấy mô hình dịch chuyển rõ: từ kinh tế tài nguyên thô sang kinh tế dịch vụ – trải nghiệm (du lịch sinh thái, nông nghiệp trải nghiệm) và nông nghiệp giá trị cao gắn với chỉ dẫn địa lý.
Sự chuyển mình này không diễn ra như “đô thị hóa ồ ạt”, mà giống một quá trình tái định nghĩa giá trị: cùng một không gian dốc, khó tiếp cận, nhưng được nhìn lại như tài sản cảnh quan, khí hậu, và bản sắc. Các doanh nghiệp địa phương bắt đầu học cách “đóng gói” sự khó khăn thành câu chuyện thương hiệu: đường đi xa, sản lượng ít, mùa vụ ngắn chính là bằng chứng của tính độc bản và công phu.
Dù vậy, vùng 70% đồi núi phải đối mặt với nhiều ràng buộc cứng. Dân số trẻ có xu hướng di cư về đô thị, tạo ra cấu trúc già hóa; nhiều huyện miền núi có tỷ lệ người trên 60 tuổi vượt 18–20%. Quy mô thị trường nội vùng nhỏ, chi phí logistics cao, khiến việc thử nghiệm mô hình kinh doanh mới luôn phải tính đến “hệ số ma sát” lớn hơn. Thêm vào đó, quy định về đất rừng, bảo tồn sinh thái, an toàn đập thủy điện… tạo một ma trận pháp lý phức tạp, nơi bất kỳ dự án nào cũng phải cân đo giữa phát triển và bảo tồn.
Đánh đổi căn bản là giữa tính độc bản của không gian đồi núi và khả năng nhân rộng. Mỗi thung lũng, mỗi bản làng có điều kiện vi mô khác nhau; mô hình thành công ở nơi này không dễ dàng sao chép sang nơi khác. Điều đó tạo rào cản cho các chiến lược tiêu chuẩn hóa mạnh tay, nhưng lại mở không gian cho những cấu trúc “được thiết kế theo ngữ cảnh”.
Đối với một Giám đốc UX, vùng 70% đồi núi là một ẩn dụ sống động về thiết kế trong điều kiện ràng buộc cực đoan. Ở đây, mọi hệ thống thành công đều chấp nhận thực tế phân mảnh, độ trễ cao, và tài nguyên khan hiếm; thay vì cố gắng “làm phẳng” địa hình, họ học cách dùng chính độ dốc làm lợi thế: dẫn nước, tạo cảnh quan, phân tầng sản xuất.
Trong tổ chức, điều này gợi ý một kiến trúc trải nghiệm không dựa trên giả định “người dùng lý tưởng ở đồng bằng phẳng”, mà trên sự chấp nhận tính không đồng nhất: băng thông khác nhau, năng lực số khác nhau, chuỗi giá trị gãy khúc. Chiến lược bền vững không phải là tối ưu hóa một điểm chạm đơn lẻ, mà là kết nối các “thung lũng kinh nghiệm” rời rạc thành một hành trình có logic nội tại.
Các vùng đồi núi cũng cho thấy sức mạnh của “ưu tiên chiều sâu hơn bề rộng”: làm ít điểm nhưng làm dày, tối ưu trên từng mét vuông tương tác, thay vì chỉ mở rộng số lượng người dùng. Cuối cùng, bài học quan trọng nhất có lẽ là: dưới ràng buộc khắc nghiệt, tính nhất quán và kiên trì trong thiết kế – hơn là những cú nhảy đột phá ngắn hạn – mới là thứ âm thầm tái định hình toàn bộ địa hình phát triển.