Cuốn sách này mở ra một thế giới nơi “công ty” không chỉ là cỗ máy kiếm tiền, mà là một chủ thể sống, có phẩm hạnh, có trí khôn và trách nhiệm với tương lai. Nếu bạn đang xây dựng startup như một thực thể sẽ còn tồn tại sau mình, “The Wise Company” là lời mời suy nghĩ lại từ gốc: rốt cuộc ta đang cố tạo ra loại tổ chức nào.
“The Wise Company” ra đời trong bối cảnh quản trị hiện đại bị ám ảnh bởi ngắn hạn: tối ưu lợi nhuận quý, dữ liệu, KPI, thuật toán. Nonaka – người từng định hình tư duy “tạo tri thức” trong doanh nghiệp – nhận ra một điểm mù: chúng ta nói rất nhiều về “thông tin” và “knowledge management”, nhưng lại né tránh câu hỏi: tri thức để làm gì, và dựa trên tiêu chuẩn đạo đức nào.
Tư tưởng chủ đạo của ông là: thế kỷ 21 không chỉ cần “smart companies” mà cần “wise companies” – những tổ chức biết phân biệt cái nên làm với cái có thể làm. Ông thách thức lối nghĩ chủ đạo của quản trị phương Tây: coi doanh nghiệp như cỗ máy tối đa hóa giá trị cổ đông, vận hành bằng dữ liệu và mô hình tối ưu. Thay vào đó, ông đưa ra hình ảnh doanh nghiệp như một “thực thể xã hội” có linh hồn, nơi tri thức, giá trị và mục đích được cùng nhau kiến tạo trong tương tác với thế giới.
Điểm xuất phát của Nonaka là phân biệt giữa “thông minh” (smart) và “khôn ngoan” (wise). Thông minh là khả năng phân tích, tính toán, tối ưu trong một hệ quy chiếu cho trước. Khôn ngoan là khả năng phán đoán điều tốt – xấu trong hoàn cảnh cụ thể, dưới áp lực thời gian và bất định, với ý thức về hệ quả đạo đức và xã hội.
Ông nối tiếp tư tưởng tri thức ẩn (tacit knowledge) của mình: phần quan trọng nhất của tri thức tổ chức không nằm trong tài liệu hay dashboard, mà trong trực giác, phán đoán, cảm nhận về “điều đúng” của con người. “Công ty khôn ngoan” là nơi tri thức ẩn này được nuôi dưỡng, chia sẻ và chuyển hóa thành hành động có trách nhiệm.
Nonaka nhấn mạnh khái niệm “phronesis” – trí khôn thực hành trong triết học Hy Lạp cổ – như nền tảng. Phronesis không phải lý thuyết trừu tượng, mà là năng lực của nhà lãnh đạo và tổ chức: đọc được bối cảnh, cảm được con người, phán đoán cái nên làm, rồi can đảm hành động. Từ đó, ông mô tả doanh nghiệp như một quá trình liên tục “đồng sáng tạo hiện thực”: thông qua dự án, sản phẩm, tương tác với khách hàng và xã hội, công ty không chỉ phản ứng với thế giới mà còn góp phần định hình nó.
Cách tiếp cận của ông không phải là thêm vài “tool” đạo đức lên trên hệ thống hiện tại, mà là đảo chiều: mục đích nhân văn và trách nhiệm xã hội phải là điểm xuất phát, còn chiến lược, cấu trúc, công nghệ chỉ là hệ quả. Nhà lãnh đạo trong “wise company” vì vậy không phải “người điều khiển hệ thống”, mà là “người kiến tạo bối cảnh” để con người cùng nhau suy nghĩ, tranh luận và hành động có phẩm hạnh.
Với một founder, cuốn sách này chạm vào những câu hỏi ít được bàn trong giới startup, nhưng lại quyết định hình hài dài hạn của công ty. Nó giúp bạn nhìn rõ hơn: mọi quyết định sản phẩm, tăng trưởng, gọi vốn đều đang ngầm trả lời câu hỏi “ta đang phục vụ ai” và “ta chấp nhận đánh đổi điều gì”.
“The Wise Company” không cho bạn checklist hành động, mà thay đổi cách bạn đọc bối cảnh: thay vì chỉ hỏi “thị trường ở đâu, cơ hội ở đâu”, bạn bắt đầu hỏi thêm “vấn đề nào của xã hội xứng đáng để mình dồn năng lực giải quyết, và giải quyết theo cách nào để không làm nghèo đi tương lai”. Nó cũng gợi ý một cách hiểu khác về “culture”: không phải bộ giá trị dán tường, mà là năng lực tập thể cùng suy nghĩ về điều đúng trong những tình huống mơ hồ, xám xịt.
Trong thực hành, điều này chạm đến cách bạn xây đội ngũ, cách bạn dùng dữ liệu, cách bạn nói chuyện với nhà đầu tư. Một “wise startup” có thể vẫn tăng trưởng nhanh, dùng AI, tối ưu funnel; nhưng các quyết định quan trọng luôn được soi lại bằng câu hỏi: cái mình làm có đang làm nghèo đi con người – cả bên trong lẫn bên ngoài công ty – hay không.
Giá trị lâu dài của cuốn sách nằm ở việc nó trả lại chiều sâu đạo đức cho quản trị, mà không rơi vào đạo lý suông. Trong một thế giới bị cuốn vào “move fast”, Nonaka buộc ta nhìn vào loại tương lai mà tốc độ đó đang tạo ra.
Về mặt nhận thức, ông cho thấy: không có cái gọi là “quyết định thuần túy kỹ thuật” trong doanh nghiệp; mọi quyết định đều hàm chứa phán đoán giá trị. Nhận ra điều này khiến founder trưởng thành hơn: bạn không thể trốn sau dữ liệu hay “logic thị trường” để phủi trách nhiệm. Đồng thời, cuốn sách cũng bảo vệ chỗ đứng của trực giác và trải nghiệm người trong thời đại data: chúng không đối lập với phân tích, mà là lớp sâu hơn để định hướng phân tích.
Đọc “The Wise Company” hôm nay là một cách tập luyện năng lực hiếm: suy nghĩ dài hạn trong khi vẫn hành động trong ngắn hạn, mà không đánh mất la bàn đạo đức của mình.
Tinh thần cốt lõi của cuốn sách có thể tóm gọn: một công ty chỉ thực sự “thông minh” khi nó dám dùng tri thức của mình để phục vụ điều đúng, không chỉ điều có lợi; và trí khôn đó được hình thành qua vô số phán đoán nhỏ hằng ngày, chứ không phải vài tuyên ngôn lớn.
Câu hỏi để lại cho bạn: nếu startup của bạn vẫn còn tồn tại sau 30–50 năm, những con người khi đó – nhân viên, khách hàng, cộng đồng – sẽ nói gì về “phẩm hạnh” của công ty bạn, chứ không chỉ về sản phẩm hay định giá hôm nay?